PUBG Việt – Hàn: Án phạt chưa tới, tòa án mạng đã mở

Vào giữa tuần, tôi mở Streams Charts lên kiểm tra lượng xem của các kênh PUBG Việt Nam. Một cột dữ liệu tăng vọt đến bất thường, không nằm ở giải đấu nào, mà nằm ở những buổi stream tự phát của các game thủ tên Himass, TanVuu và PewPew. Ngay lúc đó tôi biết một vụ việc ngoài sân đấu đang diễn ra lớn hơn bất kỳ trận đấu nào trong tuần.

Báo Tuổi Trẻ vừa xuất bản bài viết xoay quanh vụ lùm xùm mang tên drama PUBG Việt – Hàn. Theo đó, một án phạt từ phía vận hành PUBG vẫn chưa được công bố chính thức, nhưng cộng đồng Việt Nam đã chia làm hai phe. Một bên cho rằng Himass vi phạm quy định và cần bị loại khỏi các giải đấu quốc tế. Bên kia bảo vệ cậu, cho rằng đây là sự hiểu lầm trong giao tiếp giữa tuyển thủ Việt Nam và phía Hàn Quốc. Đứng ở giữa là TanVuu, PewPew và cả MixiGaming của Độ Mixi, những người có sức nặng đủ để khiến câu chuyện lan xa ngoài phạm vi một fanpage nhỏ.

Điều đáng chú ý không nằm ở tranh cãi đúng sai. Trong làng esports Việt Nam, tranh cãi đến rồi đi. Điều đáng chú ý là thứ tự của sự việc: phán quyết chưa có, nhưng bản án trên mạng xã hội đã được tuyên trước.

Tôi dành hơn một ngày để xem lại các clip do hai phía đăng tải, đọc bình luận trên các fanpage và đối chiếu thời điểm những bài đăng xuất hiện. Kinh nghiệm theo dõi các vụ việc tranh chấp trong bóng đá và esports của tôi chỉ ra một quy luật: khi cơ quan có thẩm quyền chưa lên tiếng, mọi dữ liệu công chúng đón nhận đều có độ nhiễu nhất định. Nhưng bản thân độ nhiễu cũng là dữ liệu.

Về bối cảnh, vụ việc không xuất hiện từ một trận đấu chính thức. Theo Tuổi Trẻ, nguồn cơn là một chuỗi tương tác giữa các tuyển thủ PUBG Việt Nam và Hàn Quốc diễn ra ở khu vực thấp hơn tầm giải đấu quốc tế, nơi ranh giới giữa trò đùa và hành vi phi thể thao rất mong manh. Himass bị cáo buộc có hành vi khiêu khích. TanVuu bị kéo vào vì phản ứng của một tuyển thủ cùng phe. PewPew bị nhắc tên vì đứng ra giải thích. MixiGaming, đội tuyển có cộng đồng người hâm mộ lớn nhất nhì Việt Nam, gần như buộc phải lên tiếng vì danh tiếng của tổ chức bị đặt lên bàn cân. Từ một sự cố nhỏ, câu chuyện được tầng tầng lớp lớp bình luận đẩy lên thành drama có yếu tố quốc tế.

Phân tích dữ liệu của tôi bắt đầu từ Streams Charts. Trong vòng 24 giờ sau khi Tuổi Trẻ đăng bài, tổng giờ xem các livestream PUBG có mặt Himass, TanVuu hoặc PewPew tăng mạnh. Điều đáng nói là phần lớn người xem không đến từ những người theo dõi PUBG thường xuyên. Họ đến từ các cộng đồng streamer giải trí, nơi trước đó chưa từng quan tâm đến thành tích thi đấu. Con số này trả lời cho câu hỏi PUBG còn thu hút hay không: tựa game này không cần duy trì sức nóng mỗi ngày, nó chỉ cần một vụ việc đủ gây tranh cãi để kéo toàn bộ sự chú ý trở lại.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh một điều: lượng người xem tăng không đồng nghĩa với việc cộng đồng hiểu đúng vụ việc. Streams Charts ghi nhận mức độ tương tác, nhưng dữ liệu đó không cho biết ai đúng ai sai. Trên fanpage của các bên, những bài đăng có cảm xúc mạnh nhận được nhiều lượt chia sẻ hơn những bài đăng kêu gọi chờ công bố chính thức. Đây là tín hiệu rõ ràng: khán giả đến để xem kịch tính, không phải để chờ phán quyết. Tiếng ồn của đám đông, hóa ra, cũng là dữ liệu.

Trong khi đó, MixiGaming không chỉ bị cuốn vào chuyện kỷ luật. Với tư cách là tổ chức có fanpage hàng trăm nghìn người theo dõi, họ đang phải cân bằng giữa việc bảo vệ tuyển thủ và giữ hình ảnh chuyên nghiệp. Mỗi bài đăng của họ đều bị soi từng chữ. Đây là lần hiếm hoi một vụ việc nội bộ PUBG khiến cả hệ thống truyền thông của một đội tuyển phải hoạt động hết công suất.

Điểm mù nằm ở chỗ: drama PUBG Việt – Hàn đang được đọc như một vụ án kỷ luật, nhưng thực chất nó là một sản phẩm truyền thông. Các bên liên quan đều có lý do để đăng bài, để livestream phản ứng, để đưa ra góc nhìn có lợi cho mình. Khán giả cũng vậy. Họ chọn phe trước khi có phán quyết, rồi dùng bình luận để củng cố lựa chọn của mình. Bản án mạng được tuyên trước khi cơ quan kỷ luật kịp mở hồ sơ. Đây là phần quan trọng nhất của câu chuyện.

Tôi theo dõi nhiều vụ tranh cãi esports ở Việt Nam, từ những vụ mâu thuẫn nội bộ đến những vụ dàn xếp tỉ số. Chưa có vụ việc nào có nhịp lan truyền nhanh như vụ này. Lý do không khó hiểu: các bên liên quan đều có lượng khán giả riêng, và mỗi bên đều có một câu chuyện có thể kể ra theo hướng có lợi. Khi nhiều câu chuyện như vậy đối đầu nhau, dữ liệu theo dõi của Streams Charts trở thành một thước đo kỳ lạ: nó không đo lường sự thật, nó đo lường cảm xúc.

Trong bóng đá, tôi thường nói với đồng nghiệp rằng một con số lệch có thể kể lại cả một mùa giải. Ở đây, con số lệch nằm ngay ở tăng trưởng lượt xem. Nếu chỉ nhìn vào lượng người xem, ta sẽ nghĩ rằng cộng đồng đang thức tỉnh về vấn đề thể thao điện tử. Nếu nhìn kỹ hơn vào hành vi, ta thấy phần lớn khán giả đang dùng vụ việc này để giải trí, để thể hiện sự phẫn nộ, để xả hơi. Sự quan tâm đó không giống với khát vọng công lý.

Nhưng phía ngược lại cũng đáng suy nghĩ. Nếu mọi người cứ yêu cầu chờ phán quyết chính thức, nhiều khán giả sẽ không bao giờ được thấy sự thật, bởi vì các án phạt esports ở Việt Nam thường không minh bạch. Người hâm mộ đã quen với việc không được giải thích. Vì vậy, họ tự tạo ra tòa án của riêng mình. Càng ít thông tin chính thức, càng nhiều suy đoán. Càng nhiều suy đoán, phán quyết chính thức càng khó nhận được thiện chí từ cộng đồng.

Tôi không đứng về phía Himass, cũng không đứng về phía những người tố cáo cậu. Tôi chỉ nhìn vào dữ liệu. Dữ liệu cho thấy một sự thật khó chối cãi: người hâm mộ Việt Nam đang tự biến mình thành trọng tài, vì họ không tin vào trọng tài thật. Vấn đề không dừng ở một tuyển thủ, mà nằm ở cả hệ thống.

Khi án phạt chính thức được đưa ra, đám đông hôm nay sẽ tìm một vụ việc khác. Nhưng câu hỏi nằm lại với hệ thống: vì sao một vụ xử lý kỷ luật lại cần đến tòa án mạng để được chú ý? PUBG đang đứng trước bài toán không phải của Himass, mà của chính quy trình vận hành. Dữ liệu biết trước câu chuyện, chỉ là ta đến muộn. Lần này, hy vọng vẫn chưa quá muộn để hệ thống tự sửa.